Enerji, Şalt, Enerji Kalitesi, Pano, Trafo, Kablo, Motor, Kesintisiz Güç Kaynağı, Topraklama, Aydınlatma, Test-Ölçüm, Elektrik Proje-Taahhüt, Elektronik, dergi

TSE K 122: Aktif Paratonerlerin Belgelendirme Kriterleri

Yıldırımdan korunma ve topraklama konusunda piyasaya kaliteli ürünleri süren üreticiler, aktif paratonerlerle ilgili karmaşıklığın giderilmesi için Türk standardının oluşmasını beklemektedir. Sektör temsilcilerinin bu anlamdaki beklentileri büyüktür. Ancak yine de konu hakkında olumlu gelişmeler yaşanmaktadır. TSE K 122 belgelendirme kriterinin 28 Nisan 2011 tarihi ile yayımlanması, bu konudaki atılan adımlara örnek olarak gösterilebilir.

04.12.1990 tarihinde yürürlüğe giren TS 622 (Yapıların Yıldırımdan Korunması Kuralları), o an ki teknoloji ile radyoaktif paratonerleri ve faraday kafesi metotlarını içerisinde barındırmaktaydı. Fakat radyoaktif paratonerler, çevre ve insan sağlığı açısından potansiyel riskler taşımaktadır. Radyoaktif paratonerler deprem, şiddetli rüzgar, yağışlar, yangın vb olaylarda zarar görmekte; düşme, kaybolma, çalınma ve uzun kullanım yılları içerisinde kullanıcıların değişmesi nedeniyle bilgisi olmayan kişilerin eline kolayca geçmektedir. Bu durumların önüne geçebilmek için Türkiye Atom Enerjisi Kurumu tarafından yayınlanan genelgelerle radyoaktif paratonerlere kısıtlamalar ve yasaklamalar getirilmiştir.

Kurum, 31.03.2000 tarihli genelgesiyle yurtdışından gelen Am-241, Ra-226 vb radyoaktif kaynakların ithalatını süresiz olarak yasaklamış; 06.02.2003 tarihi itibarıyla radyoaktif kaynakların yurtiçinde tükenmiş olduğunu bildirmiş ve bu tarihten itibaren radyoaktif kaynaklı paratoner üretimi ve montajını yasaklamıştır. Kurumun yayınladığı diğer genelgelerde Ra-226 kaynaklı radyoaktif paratonerlerin lisanslı firmalar tarafından sökülerek İstanbul Çekmece Nükleer Araştırma ve Eğitim Merkezi Müdürlüğü’ne teslim edilmesi; Am-241 kaynaklı radyoaktif paratonerlerin ise radyoaktif kaynak üreticisi Amersham International (İngiltere) firmasının tavsiyesine vurgu yapılarak verimli çalışma ömürlerinin kuru ve temiz havada 10 yıl olduğunu bildirilmiştir. Dolayısıyla Ra-266 kaynaklı radyoaktif paratonerlerin hemen, Am-241 kaynak radyoaktif paratonerlerin üretiminden 10 yıl sonra kuruma teslim edilmesi söylenmiştir. İthalatın yasaklandığı tarih baz alındığında 31.03.2010 tarihiyle bu süre sona ermiştir.

TS 622, faraday kafesi sistemi ile ilgili kuralları ile yürürlükte kalmaya devam etmiştir. TS 622, 05.06.2007 tarihinde dünya standartları ile aynı seviyedeki TS EN 62305 faraday kafesi standardı kabul edilince iptal edilmiştir. Bu olaylar gerçekleşirken sektör, yasaklanan radyoaktif paratoner yerine aktif paratoner teknolojisini kullanmaya başlamıştır. Aktif paratonerler, sahip oldukları özellikler nedeniyle sektördeki ağırlığını kısa zamanda ciddi biçimde artırmıştır. Bu nedenle, söz konusu cihazlarla ilgili standartlara ihtiyaç duyulmuş ve NF C 17-102 (Fransa Aktif Paratoner Standardı) ve UNE 21.186 (İspanya Aktif Paratoner Standardı) baz alınmaya başlanmıştır. Bu da, ithal edilen aktif paratonerlerle beraber Türkiye’deki boşluk nedeniyle standardın da ithal edildiği anlamına gelmektedir. Yukarıdaki ülkelere ek olarak aktif paratonerlerle ilgili Arjantin’de IRAM 2426, Makedonya’da MKS N.B4 810, Portekiz’de NP 4426, Romanya’da I-20, Slovakya’da STN 34 1391, Yugoslavya Federal Cumhuriyeti’nde JUS N.B4.810 adlı aktif paratoner standartları bulunmaktadır. Ancak, Türkiye’de bu konu ile ilgili standart yoktur.

Sektör, kazandığı tecrübelerle aktif paratonerleri ithal etmekten üretime doğru ilerlemeyi başarmıştır. Yurtiçindeki pazarın ithal ürünlere karşı üstünlüğü sağlanmış; ayrıca bu yerli ürünlerin ihracatına başlamıştır. Şu an Türkiye paratoner ihracatı konusunda oldukça iyi bir seviyededir. Örneğin; Erkoç Mühendislik’in 20 ülkede distribütörlüğü mevcuttur.

Bu gelişmeleri başaran sektör kendisine destekçi aramakta, TSE ile Bayındırlık ve İskan Bakanlığı’nın kapısını aşındırmaktadır. Ufak tefek gelişmeler yaşansa da istenilen sonuca bir türlü ulaşılamamıştır. Bu gelişmeler yaşanırken paratoner üretimi Türkiye’de daha fazla yaygınlaşmaya başlamış, hatta merdiven altı tabiri ile üretimler yapılmaya başlanmıştır. Sektörün önde gelen firmalarının ürettiği kaliteli ürünler, fiyatlarıyla merdiven altı imalatlara yetişemez olmuştur. Ayrıca bu imalatçıların insanlara verdikleri yanlış bilgiler, sektörü kirletmeye başlamıştır. Bu safhada az da olsa TSE K 122 kaliteli üreticilere yardımcı olacaktır.

TSE K 122 Kriterlerinin Özellikleri

TSE K 122 hazırlanırken NF C 17-102 (Fransa Aktif Paratoner Standardı) ve UNE 21.186’dan (İspanya Aktif Paratoner Standardı) yararlanılmıştır. Kriterin başlıca önemli noktaları şunlardır:

1. Bu kriter, aktif paratonerin koruma sahasını hesaplanırken kullanılan ¢T (uyarım zamanı) değerinin yüksek gerilim laboratuarlarında nasıl test edileceği anlatmıştır.

2. Aktif paratonerleri 4 kısımda sınıflandırmıştır. Bu sınıflar;

• DL = 15 – 25 m

• DL = 30 – 40 m

• DL = 40 – 50 m

• DL = 60 m ve daha yukarı, şeklindedir.

3. Aktif paratonerin yıldırım akımına dayanıklılık testlerinin TS EN 50164-1‘de belirtilen H sınıfı 100 kA’lik yıldırım deney akımına dayanıklı olmasını ve deney sonucu gözle görülür bir hasar oluşmamasını belirtmiştir.

1. maddeden anlaşılacağı üzere tüketici, aktif paratoner alırken DT değerinin bulunduğu test raporunu isteyecektir. Bu noktaya dikkat edilmelidir. Çünkü, piyasada bu belgeye sahip olmayan paratoner olarak nitelendirilen ürünler mevcuttur.

Bu kriterde bu testin, bu standartlara göre akredite edilmiş laboratuvarlarda yapılması yönünde bir ibare maalesef yoktur. Bu test belgelerin baş sayfasında testi akredite eden kurumun kaşesinin olup olmadığına dikkat edilmesi önerilmektedir.

2. maddede bulunan sınıflardan 4. sınıflandırmaya dikkat edildiğinde paratonerin DL (ortalama uyarım yolu) değeri 60 metre olarak belirtildiği görülür. Yani paratonerin DL değeri ne kadar yüksek olursa olsun alınabilecek değer en fazla 60 metredir. Bu değerde paratonerin koruma sahası çap hesabında yerine konulduğunda standart olarak 5 metre bir direk üzerindeki paratonerin koruma alanın 214 metre çapla sınırlı olduğu ortaya çıkar. Buradan da anlaşılacağı üzere artık bilgi sahibi olmayan veya yanlış bilgi sahibi üreticilerin “Benim paratonerim 250 metre, 350 metre”. gibi yanlış ibarelerde bulunması engellenecektir.

3. maddedeki bahsedilen deney TS EN 50164-1 standardında 3 adet deney numunesine ve her bir numunesine de 3’er adet yıldırım deney akımının uygulanmasını yönünde belirtilmiştir. Bu madde ile;

• Yıldırım akımı dayanıklılık testleri yapılmayan

• 25 kA, 50 kA vs amper deney akımlarıyla test edilmiş

• Deney akımı 100 kA olsa da 3 paratonere 3’er adet deney akımı uygulanmamış

paratonerler bu kritere göre uygunsuz olarak nitelendirilecektir.

Paratoner satın alırken özellikle ¢T değerinin bulunduğu test raporu ve yıldırım akımı dayanıklılık test raporunu istenmeli; belgenin içeriği dikkatle incelenmelidir. Ayrıca satın alınan ürünün marka ve model bilgisini ile test raporlarında bu marka ve modelin tutup tutmadığına dikkat edilmelidir.

TSE K 122 belgelendirme kriterinin tamamına www.tse.org.tr adresinden ücretsiz olarak ulaşmak mümkündür.